Dysleksja

W skrócie o dysleksji

Dysleksja, czyli specyficzna rozwojowa dysleksja (ICD-10 R48), to zaburzenie przejawiające się trudnościami w nauce czytania i pisania, które występują mimo stosowania obowiązujących metod nauczania i sprzyjających warunków społeczno-kulturowych. Jest ona spowodowana zaburzeniami podstawowych funkcji poznawczych. Objawy dysleksji występują u mniej więcej 10% uczniów, pięciokrotnie częściej u chłopców.

W przeciwieństwie do Danii i Wielkiej Brytanii, w Polsce dysleksja nie jest uznawana za niepełnosprawność.

Szczegółowo o dysleksji

Osoby z dysleksją często potrafią wykonać całą gamę złożonych zadań, np. rozwiązywać skomplikowane problemy związane z elektroniką czy projektowaniem, jednak nie potrafią zrobić rzeczy pozornie łatwych: nauczyć się czytać i literować, robić notatek, zapamiętać instrukcji, podać godziny, czy też odnaleźć drogi.

Do pozytywnych cech osób z dysleksją należą:

• kreatywne i oryginalne myślenie,
• myślenie strategiczne i umiejętność rozwiązywania problemów,

• determinacja i pracowitość,
• wysoka motywacja.

Wiele osób z dysleksją, opracowało swoje własne strategie przezwyciężenia trudności.

Osoby z dysleksją w wyniku trudności, jakich doświadczają w zakresie przetwarzania języka oraz pamięci krótkoterminowej, muszą polegać na tym, co uda im się zapamiętać i zrozumieć, co wymaga:

• wysoce zindywidualizowanego podejścia do uczenia się,
• konieczności jasnego sprecyzowania im procesu nauczania,
• konieczności zrozumienia „jak” i „dlaczego”, by się uczyć.

Osób z dysleksją może dotyczyć wiele (choć niekonieczne będą to wszystkie) z następujących stylów uczenia się:

• myślenie holistyczne - konieczność zobaczenia najpierw całego „obrazu” zanim nastąpi nauka etapów lub szczegółów,
• trudności w zapamiętywaniu sekwencji,
• trafne spostrzeganie powiązań,
• uczenie się przez doświadczenie, nie przez instrukcje,
• uczenie się przez dotyk, barwę,  humor, opowieści, obrazy,.
• trudności w uczeniu się, stosowaniu zasad lub uogólnień – uczenie się od konkretu do ogółu,
• większa łatwość w czytaniu i pisaniu przy obecności osobistego zainteresowania danym tematem,
• w matematyce częste rozumienie koncepcji, a nie procesów obliczeniowych czy języka matematycznego.

Cechy charakterystyczne wpływające na uczenie się i nauczanie

Czytanie

Czytanie stanowi zasadniczy element większości zajęć przewidzianych w programie nauczania i gdy osoba ucząca się czyta dwa razy wolniej od innych, fakt ten może w znaczącym stopniu wpłynąć na zdolność zapamiętania przeczytanej treści. W wyniku ubogiego słownictwa cierpi też zrozumienie. Osoby z dysleksją mogą doświadczać  trudności spowodowanych przez:

• zmęczenie oczu,
• przeciążenie czytaniem,
• wolne czytanie, zamianę lub opuszczanie liter,  
• trudności z prawidłowym akcentowaniem wyrazów – zbytnia koncentracja na technice obniża rozumienie i zapamiętanie czytanej treści,
• trudności w streszczaniu,
• trudności w sortowaniu i dokonywaniu selekcji  materiałów przeznaczonych do uczenia się,
• trudności z określaniem zagadnień kluczowych dla danego fragmentu,
• rozpoznawanie napisów  – zgadywanie,
• czytanie z błędami (pytania oceniające lub egzaminacyjne),
• opuszczanie linii lub odczytanie jej ponownie, gubienie miejsca czytania,
• opuszczanie całego wiersza,
• zmiana kolejności liter i wyrazów,
• przestawianie liter w wyrazie, co zmienia jego sens,
• niechęć do czytania, zwłaszcza głośnego,
• trudności w dzieleniu dłuższych wyrazów na sylaby oraz trudności w dokonywaniu syntezy sylab.

Ortografia

Osoby z dysleksją mogą doświadczać tak dużych trudności w zakresie wyrażania się w formie pisemnej, że wykładowcy mają poważne trudności ze zrozumieniem i oceną ich prac.

Robienie notatek

Niektóre osoby z dysleksją mogą doświadczać następujących trudności:

• trudności w jednoczesnym pisaniu i słuchaniu,
• trudności w sporządzaniu szczegółowych notatek i odczytywaniu zanotowanego tekstu,
• trudności w określaniu zagadnień, które stanowiły istotę wykładu,
• trudności w szybkim i prawidłowym przepisywaniu.

Pisanie i ortografia

Osoby z dysleksją mogą doświadczyć następujących trudności związanych z zapisywaniem tekstu:

• trudności w pisaniu ze słuchu,
• mylenie liter b-p, d-b, d-g, u-n, m-w, n-w (inwersja statyczna) s-z, dz-c, sz-s, o-a, ł-l, ę-e;
• trudności w pisaniu wyrazów ze zmiękczeniami, dwuznakami, głoskami tracącymi dźwięczność,
• nieróżnicowanie ę-en-e, ą-om,
• opuszczanie drobnych elementów liter, gubienie znaków, opuszczanie końcówek i cząstek wyrazów,
• przestawianie liter w wyrazach (inwersja dynamiczna),
• przestawianie szyku dyktowanych wyrazów, błędy ortograficzne wynikające ze słabszej pamięci wzrokowej,
• zniekształcanie graficznej strony pisma,
• niewłaściwe stosowanie małych i wielkich liter,
• trudności w różnicowaniu wyrazów podobnie brzmiących (np. bułka - półka),
• złe rozmieszczenie pracy pisemnej w przestrzeni,
• brak lub niewłaściwe stosowanie interpunkcji,
• problemy z właściwą konstrukcją wypowiedzi i wolne zapisywanie,  
• trudności w planowaniu i tworzeniu struktury pracy pisemnej,
• trudności z przejściem od jednego, do drugiego tematu, od jednej do drugiej myśli,
• trudności w odniesieniu teorii do praktyki,
• słaba umiejętność wyrażania się w formie pisemnej i/lub budowie zdań,
• trudności w zrozumieniu konwencji pisania,
• trudności w odniesieniu idei abstrakcyjnych do konkretu,
• trudności w edycji i korekcie tekstu.

Język mówiony

Niektóre trudności, których doświadczają osoby z dysleksją, dotyczą języka, prac pisemnych i czytania.

Osoby uczące się mogą doświadczyć trudności w szybkim lub wystarczająco dokładnym przyswajaniu informacji przekazywanych ustnie. Mogą błędnie rozumieć instrukcje lub informacje, mieć problemy ze znajdywaniem właściwych słów lub wymową słów wielosylabowych.

Umiejętności organizacyjne/ zarządzanie czasem

Niektóre osoby z dysleksją doświadczają trudności w zakresie pamięci krótkoterminowej, co wpływa na robienie notatek, czytanie, pisanie, a także utrudnia im organizację czasu i dotrzymywanie terminów.

Trudności te często są ignorowane i bagatelizowane, przez co osoby z dysleksją mogą być czasami oceniane jako leniwe, pozbawione motywacji, niechlujne czy niedbałe.

Liczenie

Wiele osób z dysleksją wykazuje wysoką sprawność matematyczną; jednak niektóre z nich mogą napotykać na trudności wynikające z problemów związanych ze wzrokiem i postrzeganiem, czy też pamięcią krótkoterminową/roboczą. Do najczęstszych problemów osób z dysleksją należą:

• trudności wizualne, np. odwracenie liczb,
• błędy w przepisywaniu przy stosowaniu różnych środków przekazu,
• pomijanie pewnych elementów w obliczeniach wieloetapowych lub brak zdolności zapamiętania wszystkich aspektów,
• trudności w zapamiętywaniu znaków i symboli,
• trudności w zapamiętywaniu wzorów i twierdzeń,
• trudności w przywoływaniu słownictwa specjalistycznego,
• trudności z arytmetyką i podstawową umiejętnością liczenia,
• trudności w przechodzeniu od konkretu do idei abstrakcyjnych.

Strategie nauczania

Przedstawiane tu strategie stanowią sugestie dotyczące nauczania osób niepełnosprawnych. Niniejszego wykazu nie należy traktować jako listy, która wyczerpuje wszystkie możliwości. Należy także pamiętać o tym, że każdy przypadek jest indywidualny i że sposób uczenia, który sprawdza się w odniesieniu do jednej osoby, niekoniecznie będzie równie właściwy w stosunku do innej. Mogą Państwo również zechcieć skontaktować się z Biurem ds. Osób Niepełnosprawnych w Waszej Instytucji, które przekaże więcej informacji. Jeśli dysponują Państwo jakimiś sprawdzonymi pomysłami, które mogą wzbogacić naszą listę, prosimy o przekazanie sugestii pocztą elektroniczną na adres bsn@adm.uj.edu.pl.

• Należy zarezerwować wystarczająco dużo czasu, aby omówić ze studentem jego potrzeby związane z nauką czy przystępowaniem do egzaminów.

Czytanie

Należy:

• przekazywać wytyczne dotyczące wybranych kluczowych pozycji,
• zapewnić artykuły, które mają klarowną strukturę oraz prezentują temat w sposób jasny, co zminimalizuje problemy z czytaniem,
• zidentyfikować nowe słownictwo tematyczne w tekstach,
• zaoferować źródła audiowizualne na dany temat, np. telewizyjne filmy dokumentalne lub nagrania wideo – mogą one ułatwić przyswojenie pewnych treści.

Ortografia

Należy:

• wprowadzać nowe terminy i zagadnienia, zapisując je na tablicy lub pokazując na rzutniku,
• udostępniać listę nowych terminów czy zasad na początku semestru tak, aby dać studentom wystarczająco dużo czasu na ich przyswojenie i użycie w odpowiednim kontekście,
• zachęcać do korzystania z elektronicznych opcji sprawdzania pisowni i gramatyki.

Notatki:

• Rozdanie materiałów na początku seminarium czy wykładu może być strategią najbardziej przydatną, ponieważ dzięki temu student z dysleksją będzie mógł skupić się na treści wykładu, bez konieczności martwienia się obowiązkiem sporządzania wyczerpujących notatek.
• Korzystając z rzutnika, należy stosować czytelny rozmiar czcionki (minimalny rozmiar czcionki to 24). Należy ograniczyć ilość informacji zamieszczonych na każdym slajdzie do kluczowych punktów. Ich rozwinięcie należy przekazać grupie na osobnej kartce. W ten sposób studenci mają dostęp do informacji, których nie zapamiętają w czasie wykładu i mogą je przeczytać w domu w wybranym przez siebie tempie.
• Należy korzystać z tradycyjnej tablicy jedynie po to, by dać przykłady, rozwinąć punkt lub odnotować kluczowe słowa czy koncepcje bądź nazwiska – nigdy po to, by studenci zajmowali się długim przepisywaniem. Należy upewnić się, że pismo jest duże i wyraźne, a studenci mogą je odczytać.
• Należy zaplanować dyskusje i prezentacje w małych grupach, co daje studentom możliwość eksperymentowania z językiem, gdy omawiają swoje pomysły i opinie.
• Na początku zajęć, należy nakreślić zarys wykładu, zasygnalizować kluczowe zagadnienia, które będą następnie rozszerzane (należy pokazać obraz całości zanim będą omówione szczegóły).
• Należy dać studentom czas na przetworzenie i przyswojenie informacji, podzielić wykłady na mniejsze sekwencje z przerwami. Warto także zarezerwować czas na zadawanie pytań.
• Należy zaplanować czas na pozyskanie informacji zwrotnej od słuchaczy, w celu monitorowania zrozumienia ze strony studentów i rozwinięcia ich umiejętności uczenia się.
• Niektóre osoby z dysleksją łatwo rozprasza hałas, należy im zatem pozwolić na wybór miejsca. Niektórzy studenci mogą potrzebować siedzieć z tyłu Sali tak,  aby nie rozpraszały ich osoby siedzące za nimi.
• Jeśli student uważa, że jest to konieczne, prowadzący powinien zezwolić na używanie na wykładach dyktafonu lub przenośnego komputera.
• Rozważ użycie map myśli lub uproszczonych diagramów.

Pisanie

• Pisanie ręczne przez dwie godziny lub dłużej, dla osoby z dysleksją może okazać się bardzo męczące i stresujące. Student może wybrać użycie komputera przenośnego podczas wykładu.
• W czasie egzaminów studenci mogą potrzebować dodatkowego czasu na przeczytanie pracy oraz jej napisanie i sprawdzenie.

 Język mówiony

• Należy mieć świadomość tego, że student z dysleksją często potrzebuje dodatkowego czasu na sformułowanie swoich myśli.
• Należy jasno precyzować swoje oczekiwania. Należy upewnić się, czy instrukcje podawane ustnie są jasne i zostały właściwie zrozumiane przez studentów.
• Należy zachęcać studentów do formułowania pytań, następnie odpowiedzieć na nie, używając prostego języka. Wart także zilustrować poszczególne punkty konkretnymi przykładami.

Inne problemy:

• trudności w rysowaniu i tworzeniu planów rysunku, zbyt silny lub zbyt słaby nacisk ołówka, zmiany kierunku w rysunkach (błędny kierunek odwzorowywania);
• trudności w nauce języków obcych, które cechuje znaczna rozbieżność między wymową, a pisownią wyrazów – symptomy takie jak w języku polskim;
• trudności w uczeniu się pamięciowym – tabliczka mnożenia, nauka wierszy, ciągi słowne;
• trudności w nauce geografii – utrudnione czytanie mapy, niewłaściwa orientacja w stronach świata;
• trudności w nauce geometrii – zmiany kierunku w rysunkach geometrycznych, zakłócenia orientacji i wyobraźni przestrzennej, trudności w rozumieniu pojęć geometrycznych (utrudnione przyswajanie werbalne);
• trudności występujące na lekcjach wychowania fizycznego – błędne rozumienie instrukcji ćwiczeń spowodowane słabą orientacją w schemacie ciała i przestrzeni , obniżona sprawność ruchowa;
• nierównomierna koncentracja uwagi, wolne tempo pracy;
• często występuje dysleksja o podłożu emocjonalnym.

Umiejętności organizacyjne/zarządzanie czasem

• Wielu studentów z dysleksją może się gubić w instrukcjach, może być im potrzebna pomoc w planowaniu działań i ustalaniu priorytetów zadań. Należy zachęcać studentów do korzystania z notatników i/lub sporządzania list zawierających plany zadań.
• Studenci mogą wymagać konkretnej i praktycznej pomocy w zakresie planowania, struktury i organizacji.
• Studenci mogą potrzebować konkretnej pomocy w skupieniu się na następujących elementach tekstu pisanego: na wprowadzeniu, nagłówku, wnioskach, określeniu głównych punktów lub danych istotnych i nieistotnych, wyborze i włączeniu cytatów i odniesień, uporządkowaniu punktów i przechodzeniu pomiędzy nimi.

Liczenie

• Zapewnij arkusze z rozwiązaniami, aby studenci mieli możliwość sprawdzenia błędów.
• Rozważ zastosowanie różnych kolorów dla każdego aspektu.
• Podaj jasne definicje nowych symboli.
• Podawaj symbole wraz z definicją słowną.
• Pozwól studentom używać kalkulatora.
• Postaraj się podać przykłady zarówno liczbowe jak i teoretyczne.

Wytyczne dotyczące oceniania pracy uczniów i studentów z dysleksją

Czytając szybko pracę studenta z dysleksją zazwyczaj łatwiej jest ocenić ją w sensie merytorycznym. Szybkie czytanie najlepiej przebiega, gdy ignoruje się wszelkie błędy w zakresie ortografii, gramatyki, interpunkcji czy składni.

Gdy jest to możliwe, należy stawiać dwie oceny: jedną podsumowującą sposób ujęcia tematu i drugą, dotyczącą technicznych aspektów języka. Jeśli ocenie będzie podlegać tylko merytoryczna strona pracy, a pominięta zostanie całkowicie kwestia ortografii, gramatyki, interpunkcji i składni, wówczas poinformuj o tym studenta.

Twoje uwagi będą jskuteczniejsze, jeśli będą zawierały omówienia nie tylko błędów, ale także pozytywnych aspektów pracy. Wszelkie sugestie muszą być przedstawione w sposób czytelny.

Jeśli pozwala na to czas, powinno stosować się dwa długopisy: żaden z nich nie powinien być czerwony: jeden do uwag na temat materiału, zastosowania tematu, zrozumienia i wiedzy, drugi zaś do uwag na temat ortografii, gramatyki, interpunkcji i składni.

Osoby z dysleksją nie nabywają umiejętności językowych podświadomie, np. prawie żadna z nich nie jest w stanie nauczyć się prawidłowej pisowni bardzo dużo czytając. Często dokonują one postępów w zakresie jakiejś umiejętności językowej, gdy ktoś wyjaśni im daną umiejętność w sposób odpowiedni dla osoby z dysleksją. Bez takich wyjaśnień, uwagi i korekty dotyczące ortografii, gramatyki, interpunkcji i składni są bezskuteczne - zwiększają one tylko poziom zniechęcenia studenta, nie dając mu szansy na poprawę błędów w przyszłości.

.

.

.

.

.

:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

.

.

Kwestionariusz objawów dysleksji u dorosłych (KODD)

Ocena na podstawie kwestionariusza ma charakter orientacyjny. Diagnozę dysleksji formułuje zespół: psycholog, pedagog przy konsultacji logopedy i lekarzy (okulisty, foniatry).

Tłumaczenie i adaptacja: Marta Bogdanowicz, Grażyna Krasowicz, Gdańsk 1996, Polskie Towarzystwo Dysleksji.

Nie opuszczaj żadnego z pytań. Jeżeli masz jakiekolwiek wątpliwości, zdecyduj się na odpowiedź, która wydaje ci się bliższa prawdy (TAK albo NIE).

Jeśli zaznaczyłeś dziewięć lub więcej pozytywnych odpowiedzi „TAK” w kwestionariuszu, stanowi to potwierdzenie występowania dysleksji. Pewność wzrasta, jeśli większość wśród nich to odpowiedzi „TAK” na pytania nr: 17, 13, 7, 16, 18, 10, 19, 14, 20, 4, 1, 11, które są silnie diagnostyczne. Ocena na podstawie kwestionariusza ma charakter orientacyjny.

Bibliografia:

Bogdanowicz M.:Kwestionariusz objawów dysleksji u dorosłych w: Turewicz W. (red): Jak pomóc dziecku z dysortografią. Zielona Góra 200, s.23-24

Vinegrad M.: A Revides Adult Dyslexia Chceck List. „Educare”. No.48, March 1994