ADHD

W skrócie o ADHD

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) zwany „zespołem hiperkinetycznym” lub „zespołem nadpobudliwości psychoruchowej” to specyficzna jednostka neurologiczna charakteryzująca się występowaniem trwałych wzorców zachowania, utrzymujących się przynajmniej przez sześć miesięcy, a przejawiających się:

• zaburzeniami koncentracji uwagi,
• nadmierną impulsywnością,
• nadruchliwością.

Istotą tego zaburzenia są:

• niepohamowana chęć ruchu,
• nadmierna ekspresja siły reakcji,
• skłonność do zachowań stereotypowych, np. kiwanie się, drapanie,
• obniżona wytrzymałość i zdolność koncentracji,
• rozproszenie uwagi,   
• nadwrażliwość na bodźce,
• potrzeba silnych i wciąż nowych wrażeń,
• pośpiech i pochopność myślenia,
• nieprawidłowe pojmowanie związków logicznych,
• częste zmiany zdania i raz podjętej decyzji,
• nietolerancja frustracji,
• nieumiejętność przestrzegania reguł współżycia w grupie,
• słaba wola.

Charakterystyczne objawy zespołu ADHD występują w trzech sferach:

• ruchowej - nadmierna aktywność fizyczna,
• sensorycznej - nadwrażliwość zmysłów,
• poznawczej - trudności z koncentracją uwagi.

Sukces akademicki studenta często zależy od jego umiejętności skupienia uwagi i wychwytywania informacji przekazywanych przez nauczyciela. Student z ADHD, który nie może sprostać tym wymaganiom, będzie miał zapewne trudności w funkcjonowaniu w typowym środowisku akademickim. Czynności kojarzone z wszelkiego rodzaju nabywaniem informacji, odrabianiem zadań domowych oraz udziałem w dyskusjach z nauczycielem i innymi członkami grupy, mogą okazać się zadaniami potencjalnie problematycznymi dla studenta z ADHD.

Student z ADHD może doświadczać trudności w czasie ćwiczeń lub wykładów, dlatego należy wprowadzać pewne udogodnienia umożliwiające takiej osobie jak  najbardziej optymalne funkcjonowanie na zajęciach. W tym celu warto pytać studentów, które miejsca w sali są dla nich najbardziej odpowiednie. Student z ADHD może pracować w parze z innym studentem, co pozwoli mu rozwinąć umiejętności współpracy lub, jeśli pozwala na to powierzchnia sali, pracować osobno, z dala od pozostałych studentów. Każdy student będzie preferował inne rozwiązania, dzięki którym uzyska lepsze rezultaty, dlatego też tak ważna jest otwarta komunikacja między nauczycielami.

Szczegółowy opis ADHD

ADHD jest jednym z najczęstszych zaburzeń okresu dzieciństwa i dojrzewania. Charakteryzuje się ono impulsywnością, nadruchliwością oraz/lub zaburzeniami uwagi. Objawy ADHD nie zawsze są takie same u wszystkich zdiagnozowanych osób, dlatego rozpoznajemy trzy główne kombinacje cech charakterystycznych dla tego zaburzenia:

• typ z przewagą nadruchliwości i impulsywności,
• typ z przewagą zaburzeń koncentracji uwagi,
• typ mieszany (występujący w większości przypadków ADHD).

Nadruchliwość i impulsywność mogą oznaczać niepokój, trudności z cichą interakcją, przeszkadzanie innym. Cechy charakteryzujące zaburzenia koncentracji uwagi to dezorganizacja pracy, zapominanie i trudności w skupieniu uwagi, również w czasie zajęć lub nauki. Nieprawidłowości te są najczęściej wykrywane już we wczesnym dzieciństwie i nie można ich interpretować tylko jako niewłaściwego zachowania. Podczas gdy symptomy związane z ADHD występują do pewnego stopnia u każdego z nas, różnica pomiędzy ADHD i normalnym zachowaniem polega na stopniu problemu i trudnościach, jakie z niego wynikają. Najczęściej zaburzenia te przeszkadzają samemu studentowi w efektywnym uczestniczeniu w zajęciach. Nie zawsze jednak ma on wypracowane sposoby radzenia sobie z nimi.

Na uniwersytetach amerykańskich liczba studentów z ADHD zaczyna przewyższać liczbę studentów z zaburzeniami psychicznymi, choć liczby te są nadal niskie w Wielkiej Brytanii. ADHD pozostaje nadal zaburzeniem kontrowersyjnym - często pojawia się wątpliwość, czy rosnące statystyki nie są spowodowane zbyt częstym diagnozowaniem przypadków jako ADHD. Niezależnie od rzeczywistości studenci, którzy cierpią na ADHD lub stany zbliżone, często doświadczają poważnych problemów w nauce, a co za tym idzie, wymagają dodatkowego zaangażowania ze trony kadry uczącej.

Zaburzenia psychiczne są w pewnym stopniu ukrytymi niepełnosprawnościami. Studenci nie często decydują się na wyjawienie swej choroby i należy to uszanować. Równocześnie, czy ukrywają swe problemy czy nie, efekty ich trudności psychicznych mogą pozostać i mieć duży wpływ na innych (nawet, jeśli jest on ukryty).

Oficjalne wyniki dotyczące ilości studentów z problemami psychicznymi często są zaniżone, czasem w ogóle nie wykazuje się obecności takich przypadków, dlatego też kierownicy instytutów często uważają, że problem ten nie dotyczy ich instytucji. W rzeczywistości wielu wykładowców jest zmuszonych do radzenia sobie z tymi kwestiami.

U osób z ADHD często występują wahania nastrojów i niezdarność społeczna. Rodzice i nauczyciele tych osób często wskazują na ich deficyty w zakresie umiejętności społecznych, np. mówienie czy robienie rzeczy niestosownych. Trudności społeczne tych osób osiągają szczyt podczas nauki w szkole podstawowej i stopniowo łagodnieją w szkołach ponadpodstawowych. Czasami jednak zdarza się, że niepewność społeczna, tak często spotykana w wieku dojrzewania, staje się w tym czasie jeszcze bardziej odczuwalna.

ADHD jest najczęściej zauważane ok. piątego roku życia i zgodnie z medycznymi wskazówkami dotyczy 5% dzieci w wieku szkolnym. Stosunek występowania tego zaburzenia u chłopców i u dziewczynek wynosi 4 do 1. Statystyka ta jest nie do końca wiarygodna: chłopcy w tym wieku są bardziej ruchliwi i impulsywni, podczas gdy u dziewczynek z ADHD przeważa typ z zaburzeniami uwagi. Badania sugerują, że u 80% dzieci zdiagnozowanych z ADHD, cechy charakterystyczne tego zaburzenia utrzymują się także w okresie dojrzewania oraz w 67% w dorosłości.

Niektóre cechy charakterystyczne związane z ADHD mogą wydawać się cechami pozytywnymi, którymi studenci wspierają się podczas życia akademickiego. Są to:

• brak umiejętności koncentracji na szczegółach,
• kreatywność i pomysłowość,
• podejmowanie ryzyka, które stymuluje odkrycia,
• umiejętność przetwarzania informacji,
• wysoki poziom energii,

• umiejętność negocjacji,
• intuicja i szybkość reakcji.

Cechy wpływające na nauczanie i uczenie się

Potencjalne obszary trudności dla studentów z ADHD to:

• Zaburzenia koncentracji uwagi – zakłócenia ich własnych myśli lub sen na jawie; szybka zmiana tematu rozmowy przed ukończeniem poprzedniej myśli; chaotyczność myśli i wypowiedzi; potrzeba większej ilości czasu na skoncentrowanie się na zadaniu i wypowiedzi; nadmiar bodźców, np. hałas, ruch utrudniające koncentrację; niepokój ruchowy; bawienie się przedmiotami w swoim otoczeniu (ryzyko zniszczenia); tworzenie prac o zmiennej jakości i popełnianie w nich błędów wynikających z niedbałości.
• Impulsywność – zaburzenie wewnętrznej mowy; kończenie zdań innych osób i/lub wtrącanie się; nadmierna gadatliwość; trudności z wysłuchaniem do końca polecenia, instrukcji do zadania, itp.
• Pamięć krótkotrwała – słaba zdolność sporządzania notatek, spóźniony refleks oraz przezorność prowadząca do nieumiejętnego uczenia się na własnych błędach.
• Duży indywidualizm i czasami dziwaczność, oryginalność w zachowaniu; intensywniejsze, często nieadekwatne reakcje emocjonalne na zdarzenia, konfliktowość interpersonalna. Niska samoocena, poczucie izolacji i odrzucenia.
• Wahania nastrojów – od nerwowości i niepokoju do zwlekania (wpływające na prace i powtórkę przed egzaminami); ograniczone możliwości radzenia sobie ze stresem; wzmożenie zachowań świadczących o zaburzeniu w sytuacjach stresujących takich jak np. egzamin; drażliwość; może zdarzyć się agresywność.
• Trudności z organizacją pracy (stanowiska, czasu, itp.).
• Podejmowanie ryzyka, co może prowadzić do zachowań niebezpiecznych dla studenta i osób w jego otoczeniu.
• Stosunki interpersonalne i emocjonalne – studenci mogą wydawać się towarzyscy, lecz ich przyjaźnie mogą być powierzchowne.
• Przyjmowanie leków, co nie pozostaje bez wpływu na sen.

Strategie nauczania związane z ADHD

Przedstawiane tu strategie stanowią sugestie w zakresie nauczania osób niepełnosprawnych. Niniejszego wykazu nie należy uważać za wyczerpujący oraz należy pamiętać, iż wszystkie osoby uczące się, stanowią odrębne jednostki i sposób uczenia, który sprawdza się w odniesieniu do jednej z nic,h niekoniecznie będzie równie właściwy w stosunku do innej. Mogą Państwo również zechcieć skontaktować się z Biurem ds. Osób Niepełnosprawnych w Waszej Instytucji, które przekaże więcej informacji. Jeśli dysponują Państwo jakimiś sprawdzonymi pomysłami, które można dodać do tej listy, prosimy o przekazanie sugestii pocztą elektroniczną na adres bsn@adm.uj.edu.pl.

Wyróżniamy wiele strategii, które mogą być wzięte pod uwagę w związku ze środowiskiem uczelnianym oraz zachowaniem nauczycieli wobec studentów z ADHD. Należy pamiętać, że studenci z ADHD często posiadają wszystkie potrzebne umiejętności, ale potrzebują wsparcia w wykorzystaniu ich i często wiedzą, co powinni lub nie powinni robić, lecz mają niską kontrolę nad swoim zachowaniem.

Strategie – umiejętność skupienia uwagi

Należy:

• Zaaranżować sale tak, aby zminimalizować potencjalne czynniki rozpraszające, np. posadzić studentów z ADHD z dala od okna i nadzorować prace w grupie, ponieważ zwykle w takich sytuacjach studenci są nadmiernie pobudzeni.
• Używać częstego kontaktu wzrokowego.
• Powiadamiać studentów o fragmentach zajęć, w trakcie których muszą być szczególnie skoncentrowani.
• Przypominać o ilości czasu, który pozostał do ukończenia zadań - zarówno krótkoterminowych (egzaminy) jak i długoterminowych (zadania i prace).
• Zróżnicować zajęcia, wprowadzać pytania, dyskusje, zajęcia praktyczne itp.
• Używać dużej czcionki w notatkach oraz pamiętać, aby uwzględniać tylko jeden lub dwa główne punkty na stronie. Unikać ilustracji, które nie są związane z zajęciami.
• Sprawdzać uwagę studentów przed podawaniem instrukcji i zachęcać ich, aby powtórzyli dane zadanie wraz z poleceniami – najpierw nauczycielem, później pozostałym członkom grupy. Należy też wyszczególnić ważne informacje.

Strategie – umiejętności organizacyjne i pamięć

Należy:

• Skupić uwagę studenta na konkretnych, krótkoterminowych zadaniach.
• Zaproponować konkretne tematy; pomagać mu w nadawaniu priorytetów poszczególnym zadaniom.
• Zapewnić - w miarę możliwości - powtarzalną strukturę zajęć.
• Pozwolić nagrywać wykłady na dyktafon i dostarczać mu kopie materiałów z rzutnika.
• Zachęcać do używania kolorowych segregatorów lub notatników.
• Zachęcać do sporządzania rozkładów dnia lub list z priorytetowymi zadaniami.
•  

Strategie – Podnoszenie samooceny

Należy:

• Starać się motywować studentów.
• Używać asertywnej i pozytywnej komunikacji.
• Zachęcać studentów do wewnętrznej kontroli.